ENG GEO

Search form

ელენე ბურნაძე

Is eudaimonia achieved through living virtuously?

09.04.2021

რა არის ადამიანის მიზანი და როგორ შეიძლება მივაღწიოთ მას? ეს ის კითხვებია რომელსაც არისტოტელე თავის ნაშრომში „ნიკომაქეს ეთიკა“ განიხილავს.

არისტოტელეს მიაჩნდა, რომ ყველაფერს თავისი ფუნქცია და საბოლოო მიზანი აქვს, რისი მიღწევის შედეგადაც თვითონ ეს საგანი საკუთარ სიკარგეს აღწევს. მაგ. სკამი კარგია თუ ის თავის ფუნქციას - ჩამოჯდომისას კარგი საყრდენი იყოს ადამიანისთვის, კარგად ასრულებს. ასევეა ადამიანიც, მასაც გააჩნია თავისი მიზანი. შესაბამისად, ადამიანის სიკარგეც მსგავსად მიიღწევა როდესაც ადამიანი თავისი ფუნქციის, ბუნების შესაბამისად მოქმედებს. არისტოტელეს მიაჩნდა რომ ადამიანის საბოლოო მიზანს წარმოადგენდა ბედნიერების მიღწევა, მდგომარეობა როცა ადამიანი სრულად აღწევს სრულყოფილ ცხოვრებას (Eudaimonia).  სწორედ მისი მიღწევისთვის უნდა იყოს ადამიანის ცხოვრება მიმართული.

მაგრამ რა არის ადამიანის ფუნქცია რის შესაბამისად მოქმედებისასაც მიიღწევა ბედნიერება?

არისტოტელეს ფილოსოფია ბედნიერებას თვით ადამიანის მოქმედებას მის აზროვნებას უკავშირებს და არ მიაჩნია ბედის თუ ღმერთის ბოძებულად.  შესაბამისად, ბედნიერება ეს არ არის შემთხვევითი მოვლენა, ის მდგომარეობს ღირსეულად, სათნოების შესაბამის მოქმედებაში. ეს მოითხოვს ადამიანის რაციონალური და კოგნიტური ასპექტების  რეგულარულად განხორციელებას.

იმისათვის, რომ ადამიანმა ღირსეულად იცხოვროს მან ოქროს შუალედი უნდა იპოვოს ორ უკიდურესობას შორის.  ანუ სიტუაციაზე ღირსეულად საპასუხოდ ადამიანს უნდა ჰქონდეს სწორი რეაქცია  არც გადაჭარბებული არც დეფიციტური. მაგ. სიმამაცე რომელიც ოქროს შუალედს წარმოადგენს ზღვარგადასულ გამბედაობას და სიმხდალეს შორის.

შესაბამისად, არისტოტელეს აზრით, ღირსეულად მოქმედება- განსხვავებულ სიტუაციებში ორ რადიკალურს შორის ოქროს შუალედის პოვნა, წარმოადგენს ბედნიერების მიღწევის საშუალებას.

შეიძლება პრაქტიკაში წინააღმდეგობას წავაწყდეთ- ზოგიერთი ქმედება შეიძლება ღირსეული იყოს, მაგრამ ის ხელს არ უწყობდეს ადამიანს მიაღწიოს კარგ ცხოვრებას. ადამიანის მიერ ღირსეულად მოქმედება მოითხოვს დიდ ენერგიას. მაგ. ადამიანი რომელიც თავისი დროის დიდი ნაწილს სხვების დახმარებას უთმობს პრობლემების გადაჭრაში დასახმარებლად. ამგვარ ადამიანს რომელიც სხვების დასახმარებლად შრომობს ეზღუდება თუ არა შესაძლებლობა მიაღწიოს ცხოვრების საბოლოო მიზანს- ბედნიერებას და კარგ ცხოვრებას?

მაგრამ ზნეობრივ ადამიანს ისეთი ღირსეული თვისებები აქვს, როგორიც არის სულგრძელობა, სიბრძნე, კეთილშობილება, თავდაჭერილობა, სიმამაცე- სწორედ ამ თვისებებს იძენს ის, როდესაც  ოქროს შუალედში მოქმედებს სხვადასხვა სიტუაციებში გადაწყვეტილებების მიღებისას. ასეთი ადამიანები კი სიამოვნებას იღებენ თუ საკუთარი კეთილდღეობის ფასად სხვას სიკეთეს უკეთებენ. ბედნიერებას იღებენ საქველმოქმედო საქმიანობიდან და სხვა კეთილშობილური და ღირსეული საქმეების კეთებისგან. შესაბამისად, სათნო ქმედება ამავდროულად არის ბედნიერება.

ან თუნდაც, ამგვარი წინააღმდეგობის გადასაჭრელად შეიძლება ითქვას რომ თუ ადამიანი არაგონივრულ დროს ხარჯავს სხვების დასახმარებლად, ამგვარი ადამიანი არ არის სულგრძელი, გულუხვი და საერთოდაც არ მოქმედებს ოქროს შუალედში.

ნია ბერაძე

The Stoic Life in Accordance with Nature

09.04.2021

ადამიანებს გააჩნიათ ისეთი უფლებები, რომელიც არა თუ კანონმდებელმა, არამედ თავად ბუნებამ დაბადებით უბოძა. ეს არის ბუნებითი უფლებები - "გაუტეხელი კანონი, რომელიც გადაჭიმულია ცისა და მიწის უსაზღვროობაში’’. ბუნებითი სამართლის ერთერთი მიმდინარეობა სტოიციზმია. სამყაროში არსებობს რაციონალური ეგზისტენცი, რომელიც ბუნებითი სამართლიდან გამომდინარე შთააგონებდა ადამიანს სათნო ცხოვრებისკენ, რაც გულისხმობს "კა’’-ს პრინციპით ცხოვრებას, სამართლიან და სათნო ქცევას. სტოიციზმის ფუძემდებელმა, ზენონმა განსაზღვრა ბუნება, როგორც „მუშაობის გზა“, ხოლო სიბრძნე, როგორც მოქმედება ბუნების კანონების შესაბამისად. ბუნების შესაბამისად ცხოვრება კი იწყება ჩვენი ბუნებრივი შეზღუდვების მიღებით. თავისუფლება მოდის ცხოვრების ლიმიტებისა და გარდაუვალობის მიღებით, მათთან მუშაობით და არა მათთან ბრძოლით. ბუნების შესაბამისად ცხოვრებისთვის კი სტოიკები აუცილებლობად მიიჩნევენ საკუთარი თავის მაქსიმიზაციას შეზღუდული ბუნებითი უფლებების ფარგლებში.

საკუთარ თავთან ჰარმონიული ადამიანი შეზღუდულ ბუნებრივ სურვილებს მისდევს. სიხარბე, მეტის სურვილი, არ არის ბუნებრივი სურვილი, ამიტომ ის ვერ დაკმაყოფილდება. თუ ჩვენ ვეძებთ რამეს, რაც ჩვენს კონტროლს არ ექვემდებარება - სიმდიდრეს, რეპუტაციას ან ფიზიკურ სიამოვნებას, საბოლოოდ იმედგაცრუებული დავრჩებით, რადგან როგორც სენეკა აღნიშნავს, სიმდიდრე და სიღარიბე შედარებითი ცნებებია. ადამიანი, რომელიც თავს აქცევს ბუნების მიერ დადგენილ ფარგლებში, ვერ შეამჩნევს სიღარიბეს;  ადამიანი, რომელიც გადააჭარბებს ამ საზღვრებს, გაჰყვება სიღარიბეს, რამდენადაც  მდიდარი არ უნდა იყოს იგი. სტოიკმა ბრძენმა კი იცის როდის უნდა შეაჩეროს ბედნიერებისკენ მისწრაფება.

არისტოტელე ამბობდა, რომ სათნოება ჩვევის შედეგია და არა იზოლირებული საქციელისა. სტოიკები მიჰყვებიან მის ამ პრინციპს და ამტკიცებენ, რომ სტოიკური პრინციპების ათვისების საუკეთესო გზა კარგი ჩვევებია. სტოიკური დამოკიდებულება არის სრული პატიოსნება სხვების მიმართ, განსაკუთრებით კი საკუთარი თავის მიმართ. საჭიროა სიმართლის აბსოლუტური ერთგულება ყოველ აზრში, სიტყვაში და გამოთქმაში, ყოველ წამში. Approach life with open eyes როგორც ეპიკტეტუსი გვასწავლის. ნაცვლად იმისა, რომ თვალები აარიდოთ ცხოვრების მტკივნეულ მოვლენებს, დაუკვირდით მათ და ხშირად იფიქრეთ. ცხოვრების ყველა სირთულე გვაძლევს შესაძლებლობას, რომ შევიცნოთ შინაგანი მდგომარეობა და გამოვიყენოთ საკუთარი ჩაძირული შინაგანი რესურსები.  

გონებრივად შეგვიძლია მოვემზადოთ იმის წარმოდგენით, რომ ცუდი რამ დაგვემართება. ეპიქტეტუსი გვირჩევს, რომ საკუთარი თავი ვავარჯიშოთ, რომ არ ვიდარდოთ იმ საკითხებზე და შედეგებზე, რაც ჩვენს კონტროლს არ ექვემდებარება. მაგრამ დაიწყე მოკრძალებით, იმ პატარა საგნებით, რომლებიც შენ გაწუხებს. თქვენს შვილს რამე დაეღვარა? საკუთარ თავს უთხარით:  მშვიდად გაუმკლავდი ამ უხერხულობას, რადგან არის ფასი, რომელსაც მე ვიხდი ჩემი შინაგანი სიმშვიდისთვის, არეულობისგან გათავისუფლებისთვის. თქვენ ხომ არაფერს მიიღებთ ტყუილად ცხოვრებისგან. ‘’ჩვენ არ შეგვიძლია ავირჩიოთ ჩვენი გარემოებები, მაგრამ ყოველთვის შეგვიძლია ავირჩიოთ, თუ როგორ ვუპასუხებთ მათ. ”

მარკუს ავრელიუსი იტყოდა, რომ ”მოქმედების შეფერხება მოქმედებას უწყობს ხელს. ის, რაც ხელს უშლის ხელს, ხდება გზა. "ჩვენს ცხოვრებაში ყოველთვის არის გამოსწორების გზა - ჩვენთვის ყოველთვის არის სათნო პასუხი. მივესალმოთ  უბედურებებს, როგორც ფსიქიკური დისციპლინის პრაქტიკის გამოყენებას, ჩვენ მათ ვაძლევთ შესაძლებლობებს. როგორც ცნობილმა დიდმა ფილოსოფოსმა ნიცშემ ერთ-ერთ სტოიკურ მომენტში თქვა: ”ის, რაც არ მკლავს, მაძლიერებს.''

როგორც პრინციპი და მთლიანობა, ბუნება მუდმივია და არასოდეს იცვლება. მაგრამ მისი ნაწილების დათვალიერება მუდმივი ცვლილებაა. ცოცხალი არსებები განიცდიან დაბადების, ზრდისა და სიკვდილის ბუნებრივ ციკლს. ეს ის პირობებია, რომელშიც ვცხოვრობთ. სენეკა ამტკიცებს, რომ სიკვდილი, ამ ბუნებრივი ცვლილების ნაწილია და არ უნდა შეგვეშინდეს. საკუთარი თავის მკვდრად წარმოდგენის პარადოქსული შედეგია ის, რომ ახლა უფრო ნათლად დაინახავთ თქვენს ადგილს და როლს მსოფლიოში. ზემოდან თუ გადმოიხედავ, დაინახავ, რომ შენ ხარ ის დაკარგული ნაწილი, რომლისთვისაც ყველა ტირის.

უნდა გვახსოვდეს მიშელ დოუს განმარტება, რომ ადამიანის ბუნება გულისხმობს ადამიანის მდგომარეობას, რომელიც გამოხატავს თვითმაქსიმიზაციის პროცესს. ჩვენ ვიცავთ ფილოსოფიას, როგორც ცხოვრების წესს, ჩვენ ყოველთვის ვცდილობთ ვეძიოთ ჭეშმარიტება ყოველდღე და ყოველ წამს. აუცილებელია მივიღოთ სიკვდილი, როგორც ცხოვრების ნაწილი და ყოველ დღეს მოვექცეთ ისე, როგორც ნაჩუქარს. და ბოლოს, გვახსოვდეს, რომ ჩვენ უფრო დიდი მთლიანობის ნაწილი ვართ და სხვა ადამიანების მიმართ სიკეთე და პატივისცემა გამოვხატოთ. ასე გავაცნობიერებთ ჩვენს პოტენციალს და მოვახდენთ საკუთარი თავის მაქსიმიზაციას.

ნინო ლევერაშვილი

ისლამური და ქრინსტიანული ბუნებითი სამართალი

09.04.2021

რა არის ბუნებითი სამართალი? ეს არის სამართლებრივი სამართლებრივი სისტემა, რომელიც ეფუძნება ადამიანის ბუნებითად თანდაყოლილ ღირებულებებს, რომლებიც შესაძლოა პოზიტიური სამართლისგან გავმიჯნოთ. მისი მთავარი იდეა არის, რომ ყველა ადამიანს აქვს ბუნებითად მინიჭებული უფლებები, რომელიც მომდინარეობს „ღმერთიდან, ბუნებიდან ან არსიდან." სწორედ ამ განმარტებიდან გამომდინარე ჩნდება კითხვა, როგორ აღიქვამს ბუნებით სამართალს სხვადასხვა რელიგია? ყველასთის ერთია? თუ ყველასთვის ერთია მაშინ სხვადასხვა ღმერთი რას ფიქრობს ამაზე?

დავიწყვოთ საუბარი ქრისტიანობით. ახალ აღთქმაში, რომაელთა მიმართ პავლეს ეპისტოლში ვხვდებით „რამეთუ წარმართთა, რომელთა შჯული არა აქუნ, და ბუნებითსა მას შჯულსა ჰყოფდეს; ამათ რამეთუ შჯულ არა აქუს, თავისა თჳსისათჳს შჯულ არიან: რომელნი გამოაჩინებენ საქმესა შჯულისასა, დაწერილსა გულთა შინა მათთა, თანა-მოწამებითა მათდა გონებისა მათისაჲთა და შორის ურთიერთას გულის სიტყუანი შეასმენდენ ანუ სიტყუას უგებდენ“, რომელიც შინაარსობრივად შეიძლება დღეს გავაიგივოთ ბუნებით სამართალთან.

ადრეულ ქრისტიანულ თემებში საკუთრება არ არსებობდა, არავის ჰქონდა საკუთარი ქონება. „საქმენი წმინდა მოციქულთაში“ წერია, რომ ყველაფერი საერთო იყო და მოთხოვნათა დაკმაყოფილება თანაბრად ხდებოდა, თანასწორად.

ადრეული ქრისტიანობის სამართალგაგებისთვის, რომელიც ღვთიური „თავისუფლების კანონისადმი“ აპელირებდა, დამახასიათებელია ბუნებითი სამართალი და მისი იდეები. მთავარი მიზანი ადამიანებისთვის თანასწორობის შენარჩუნება იყო, ყველა სფეროში ასე უნდა ყოფილიყო. აქედან გამომდინარე, ქრისტიანობაში აქტიურად ვრცელდებოდა ბუნებითი სამართლიანობის მთავარი იდეა, რომ ყველა ადამიანი უნდა იყოს თანასწორი!

თუმცა მეორე საუკინიდან ქრისტიანულ თემებში წესები ნელ-ნელა იცვლება. მეთაურთა ძალაუფლებამ წინა პლანზე გადმოიწია. კავშირები და საეკლესიო ბიუროკრატიები ჩნდება. ამასთან, დაიწყო ოფიციალური საწმუნოების ფრომირება და ქრისტიანული ლიტერატურის კანონიზაცია. ეკლესიამ ასევე აღიარა ყოველი ხელისუფლების ღვთიური წარმოშობა და მისდამი მორჩილება.

რაც შეეხება ისლამს, აბუ რაიან ალ-ბირუინმა შუა საუკუნეების მეცნიერმა და პოლიტიკოსმა „ბუნებითი სამართალი გააცნობიერა, რომ ბუნებითი სამართალი არის გადარჩენის საუკეთესო გამოსავალი. იგი მიიჩნევდა, რომ ადამიანთა შორის ანტაგონიზმის დაძლევა მხოლოდ ბუნებით სამართალსა და ღვთიურ კანონებს შეეძლოთ. ეს მოსაზრება უკუთვნის აშარის სკოლის ყველაზე დიდ სუნიტურ სკოლას და იბნ პაზმის პოზიციას. ისლამის აზრით, ღვთიური კანონები მავალდებულებელ ხასიათს ატარებენ, რადგან ღმერთი არაა მიწიერი, და ადამიანურ წესებს არ ემორჩილება. ამიტომაც ის ადგენს გარკვეულ წესებს, რომელსაც ადამიანები უნდა მიყვნენ და აასრულონ, რომელიც მათ სიკეთეს მოუტანს. სწორედ ასეთი „შთირუი რჩვეაა“ ბუნებითი სამართალი.

ისლამი იაზრებს, რომ ადამიანის გონება აცნობიერებს რა არის „დიდი ცოდვები“ და „კეთილი საქმეები“, მაგრამ ადამიანი აუცილებლად უნდა მიჰყვეს ღვთიურ გამოცხადებებს და ბევრი წინააღმდეგობის მიუხედავად, რასაც მიწიერი სამყარო უმზადებს დაძლევს, რადგან ღვთის ნება უმთავრესია, როგორც მიწიერი ასევე სულიერი ცხოვრებისთვის.

მთავარ განსხვავებად შეგვიძლია ის მივიჩნიოთ, რომ დასავლეთში ბუნებით სამართალი მთავარია, რადგან  კარგია როდესაც ადამიანები მიისწრაფიან სრულყოფილებისკან, ხოლო ისლამურ სამყაროში მიიჩნევენ, რომ მთავარია ის რაც კარგია და სათნოებასთან ასოცირდება. 

Ჩემი აზრით, ყველა რელიგიის ფუნდამენტი სწორედ ბუნებითი სამართალია, უბრალოდ სხვადასხვა რელიგიაში მცირედი განსხვავებებია. Სხვადასხვა დეტალზე ამახვილებენ ყურადღებას. ყველა რელიგიის ადამიანისთვის ფუნდამენტური მამოძრავებელი ბუნებითი სამართალია.

 

ჯაბა მაჩიტიძე

სამართლიანობა, როგორც შუალედი და მისი პრობლემა

09.04.2021

"ნიკომაქეს ეთიკაში" არისტოტელე ამბობს, რომ სამართლიანობა წარმოადგენს რაღაც შუალედს, რაც მინიმუმ ორს შორის უნდა არსებობდეს. როდესაც რაღაცას ვათანასწორებთ, არისტოტელეს აზრით, სწორედ ამ დროს ჩავდივართ სამართლიან აქტს, რაც თავად სამართლიანობის, როგორც მთელის, შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს. არისტოტელე აზრს იმ კუთხით ანვითარებს, რომ სამართლიანობის წარმოჩენისას, მას, ანუ სამართლიანობას გარკვეულ პროპორციად სახავს, პროპორციად, რომელიც დამოუკიდებლად არსებობს და მასზე, მის შინაარსზე თუ ცნებაზე შეუძლებელია რაიმემ ისე იმოქმედოს, რომ იგი შეიცვალოს. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ "ნიკომაქეს ეთიკაში" არისტოტელე სამართლიანობის, როგორც რაღაც შეუცვლელისა და ხელშეუხებელის კონცეფციას ავითარებს და მას უწოდებს ე.წ. შუალედს, რომელიც ყველაფერს ათანაბრებს და ათანასწორებს.

არისტოტელე ახსენებს, რომ რამდენადაც სამართლიანობა პროპორციაა, შესაბამისად უსამართლობა ამ პროპორციის დარღევაა და ამგვარად პროპორციას ეწინააღმდეგება. თუ ვიღაც იღებს მეტს, ვთქვათ, უსამართლო კაცი სარგებელს, ხოლო უსამართლო კაცის საქციელით დაზარალებული ადამიანი - ნაკლებს, მაშინ, გამოდის, რომ სწორედ ეს პროპორციაა დარღვეული და სახეზე უსამართლობა გვაქვს. სამართლიანობის მთელი შემდეგი ანალიზისას არისტოტელე ძირითადად სწორედ ამ ლოგიკას მიჰყვება და თანასწორობას სახავს მთავარ მამოძრავებელ ძალად. თუმცა აქ ჩნდება კითხვა იმის შესახებ, არის თუ არა რეალურად სამართლიანი მეტისა და ნაკლების გათანასწორება და არის თუ არა შემთხვევები, როცა ეს თავად შეიძლება გახდეს უსამართლობა?

ამ კითხვის დასმისას საჭიროა ზოგადად განისაზღვროს, რა შემთხვევაში შეიძლება იყოს მეტის მიღება უსამართლობა და რა შემთხვევაში არა. ზემოთ მოყვანილი მაგალითში არისტოტელეს ლოგიკა გასაგებია და სწორ მსჯელობას ემყარება, რადგანაც უსამართოდ ჩადენილი საქციელიდან მიღებული სარგებელი მართლაც მეტობას წარმოადგენს და თანაც სხვის ხარჯზე. მაგრამ, თუ ჩვენ ჩავთვლით, რომ ყოველგვარი მეტ-ნაკლებობა, რომელიც სულ მინიმუმ ორ ადამიანს შორის არსებობს, შესაძლოა წარმოჩინდეს, როგორც შუალედის დარღვევა, რომელიც პროპორციულობას ეწინააღმდეგება და ამის გამო უსამართლოდ ჩავთვალოთ იგი, ვფიქრობ, ამით თავად თანასწორობის ცნებას ადგება საფრთხე. თანასწორობა არ უნდა იქნეს პირდაპირ გაგებული, როგორც რაღაც, რაც არც მეტია და არც ნაკლები. შესაბამისად, თუ ვიღაცას რაღაც მეტი აქვს, არ ნიშნავს, რომ უსამართლობას აქვს ადგილი.

როდესაც მსჯელობა მიდის იმის შესახებ, თუ ვის აქვს მეტი და ვის ნაკლები, ყურადღების გამახვილებაა საჭირო იმ ფაქტზე, თუ რა ვითარებაში მოხდა მსგავსი შედეგის დადგომა. არსებობს ობიექტური კატეგორიები, რითაც შეიძლება ეს აიხსნას. მაგალითად, ეს შეიძლება იყოს დამსახურება. ადამიანმა ან ადამიანთა ჯგუფმა საკუთარი მოქმედებებით შესაძლებელია კეთილსინდისიერად მოიპოვონ სარგებელი, ხოლო სხვებმა ეს ვერ შეძლონ, მათთან მიმართებაში ისინი ნაკლებნი იქნებიან და ამ ლოგიკით პროპორციულობა დარღვეული იქნება, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ რაიმე უსამართლობას ჰქონდა ადგილი. აქ უნდა გავითვალისწინოთ ის პირობები, რომლებშიც უწევთ ადამიანებს ოპერირება, ეს პირობები კი მართლაც ყველასათვის თანასწორი უნდა იყოს, რათა შესაძლებლობების რეალიზაცია ყველამ მაქსიმალურად მოახერხოს, ხოლო შემდგომ დამდგარი შედეგი უკვე, რა თქმა უნდა, განსხვავებული იქნება, ამ მეტ-ნაკლებობასაც ექნება ადგილი, თუმცა ასეთ დროს რთული იქნება იმის თქმა, რომ რაიმე სახის უსამართლობას აქვს ადგილი.

გიგა სოლომნიშვილი

ზღვარი ადამიანის ქმედებებსა და კანონებს შორის

09.04.2021

მოგეხსენებათ ადამიანი ყველაზე ამოუცნობი არსებაა, ძნელია წინასწარ განჭვრიტო თუ რა სურვილები, მიზნები და ფიქრები გააჩნია ადამიანებს. სწორედ ადამიანების ქმედებებმა განაპირობა, რომ შექმნილიყო სამართლის სისტემა, მათ შორის ბუნებითი სამართალი, რომელიც აღკვეთდა ადამიანის ბოროტ ზრახვებსა და ქმედებებს და მოაწესრიგებდა მათ შორის ურთიერთობებს. ბუნებითი სამართალი წარმოადგენს ერთგვარ სამართლებრივ სისტემას, რომელიც ძირითადად აგებულია ადამიანის ღირებულებებზე, ისინი ადამიანებს ბუნებითად აქვს მინიჭებული და არ საჭიროებს ლეგიტიმაციას. ბუნებითი სამართალი ხომ ღმერთისგან, ადამიანის არსისგან და ბუნებიდან მომდინარეობს, რომელიც დანდაყოლილი აქვს ყველა ადამიანს. ხშირია შემთხვევები, როდესაც ადამიანის ქმედებები წინააღმდეგობაში მოდის ბუნებით სამართალთან, მაგრამ ამის მიუხედავად ისინი მორალურად გამართლებულია.

ადამიანი მორალური არსებაა, შეიძლება ითქვას, რომ მორალი თავად ადამიანია, რაც იმას გულისხმობს, რომ იგი იმ ზნეობრივ კანონებს ემორჩილება, რომლებსაც მას სინდისი კარნახობს. ეს კარნახი კი შეიძლება სრულიად განსხვავდებოდეს, ან ეწინააღმდეგებოდეს ბუნებით სამართალს. ხოლო ქრისტიანობისთვის ბუნებითი სამართალი გამომდინარეობს არა მცნებებისგან ან ადამიანის მორალისგან, არამედ ღვთიური ხატებისგან, ბუნებითი სამართლის არსებობა კი წარმოადგენს მადლით მოსილი ცხოვრების საწინდარს. ამ ყოველივეს საფუძველზე კი ყველა ქმედება რაც ბუნებით სამართალსა და ღმერთის ნებას ეწინააღმდეგება მიიჩნევა ამორალურად და გაუმართლებრად.

ბუნებით სამართალზე დაყრდნობილმა ცხოვრებამ და ამ ჩარჩოებში მოქცევამ შესაძლოა ადამიანს დროებითი  კმაყოფილება ან უკმაყოფილება მოუტანოს, თუმცაღა მნიშვნელოვანია, რომ ეს ცხოვერeბა ხელსაყრელი, კომფორტული იყოს ადამიანiსთვის არა დროებით, არამედ ხანგძლივად. ბუნებითი სამართალი მორგებული უნდა იყოს ადამიანებზე და არა პირიქით, ადამიანები  და მათი ქმედებები იყვნენ მორგებული ბუნებით სამართალზე. აღსანიშნავია ის გარემოებაც, რომ დროება იცვლება და როგორც ადამიანებმა ასევე სამართალმა მას ფეხი უნდა აუწყოს, ჭეშმარიტი ბედნიერება მხოლოდ ამ გძით შეიძლება მოიპოვო და არ ღვთიურ გონებასთან ჰარმონიზაციით.

ფლეტჩერი თავის ნაწარმოებში ამბობს თუ როგორ შეიძლება ქმედებები იყოს მორალურად მისაღები მაშინაც კი, თუ ისინი ეწინააღმდეგებიან ეგრეთწოდებულ ზნეობრივი კანონებსა და ბუნებით სამართალს და ამის მაგალითად მოჰყავს იესოს ქმედება, როდესაც მან შაბათ დღეს დასნეულებული ადამიანები განკურნა. 21–ე საუკუნეში კი უფრო დიდი გამოწვევის წინაშე ვდგევართ, მართალია ადამიანის სიცოცხლე არ არის აბსოლიტური უფლება, მაგარამ ბუნებით სამართალში ამ უფლებას მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია, რადგან მიიჩნევა, რომ სიცოცხლე სწორედ ღმერთის მიერ არის ბოძებული და არ შეიძლება ადამიანის ჩარევის შედაგად იქნეს სხვა სულიერი არსების სიცოცხლე ხელყოფილი, რის საფუძველზეც ბუნებით სამართალი წინააღმდეგობაში მოდის ევთანაზიასთან. მაგრამ არის მთელი რიგი შემთხვევები, როდესაც ევთანაზია გამართლებული და მორალურად მისაღები ქმედებაა, მიუხედავად მისი წინააღმდეგობისა ბუნებით და ზნეობრივ კანონებთან. როდესაც ადამიანი, რომელიც მძიმე ავადმყოფია და განიცდის მძიმე სულიერ, ფიზიკურ, მორალურ ტანჯვას და მისი ყოველდღიური ცხოვრება ემსგავსება ჯოჯოხეთს, მისთვის ყველაზე მარტივი რაც შეიძლება გააკეთო არის შეუმსუბუქო ყოფა და მისივე ნებართვის განახორციელო აქტიური ქმედება. მსგავსი ქმედება მორალურად მისაღებია, რადგან იგი მიმართულია არა განზრახ ადამიანის სიცოცხლის ხელყოფისკენ, რომელიც სისხლის სამართლით არის დასჯადი, არამედ სხვისი ცხოვრებისა და ტანჯვის შესამსუბუქმებლად.

და ბოლოს მინდა ავღნიშნო, რომ ჩვენ ვცხოვრობთ სამყაროში, რომლის ფუნდამენტსაც წარმოადგენენ იდეები. შეიძლება ითქვას, რომ ყველაზე დიდ იდეას წარმოადგენს სიკეთისა და თავისუფლების იდეა, როგორც „ყოფიერების ყველაზე კაშკაშა გამოვლინება“. ეს არის იდეა, რომელიც ადამიანს გონივრული ქმედებისკენ უბიძგებს.  პლატონის სახელმწიფოში ვკითხულობთ, რომ ის საზოგადოებაა იდეალური, რომელიც ბუნებასთან ჰარმონიაში იქმნება, მაგრამ ბუნებასთან ჰარმონიაში ყოფნა არ გულისხმობს მისი კანონების თვალახვეულ აღსრულებას.

ელენე კაჭარავა

ბუნებითი სამართალი და უსამართლობის ცნება

09.04.2021

არისტოტელეს მოსაზრებები შორეულ წარსულში ყალიბდებოდა, თუმცა დღევანდელ რეალობაშიც არ კარგავს მნიშვნელობას. სანამ იგი უშუალოდ ეთიკასა და სამართლიანობაზე დაიწყებს საუბარს, განიხილავს ადამიანს, მის დანიშნულებას, არსს და მიზანს. არისტოტელეს თქმით, იმისათვის რომ უშუალოდ ადამიანის არსი გაირკვეს, საჭიროა რაიმე თავისებურების, რაიმე სპეციფიკის დადგენა. მისი დაკვირვებით, ვინაიდან ადამიანს გააჩნია განსჯისა და აზროვნების უნარი, სწორედ ამ თვისებებს მიიჩნევს მახასიათებლად და განმასხვავებლად. ამ აზრს მოჰყვება დაკვირვება ადამიანის ბუნებაზე და ბუნებითი სამართლის ჩანასახები ჩნდება. ეს სისტემა მთლიანად ეფუძნება არა უშუალოდ რომელიმე სახელმწიფოს მიერ დაწესებულ ნორმებსა და კანონებს, არამედ ბუნებითად ადამიანის თანდაყოლილ ღირებულებებს.

არისტოტელე განასხვავებს პოლიტიკურ სამართალს და აღნიშნავს, რომ მისგან განსხვავებით შესაძლოა ბუნებითი სამართალი არ აღიაროს საზოგადოებამ, თუმცა ეს მის არსებობას ხელს არ უშლის. რაც ადამიანის თანდაყოლილი ბუნებიდან მოდის, ერთსა და უცვლელს წარმოადგენს, თუმცა უშუალოდ სამართალი და მისი განსაზღვრება შეიძლება გამუდმებით იცვლებოდეს დროსა და სივრცეში. გასაგებია, რომ არსებობს ბუნებითი სამართალი, მაგრამ როგორ ხდება მისი გამოვლინება და ჩამოყალიბება ყოველდღიურ ცხოვრებაში?

არისტოტელე არ უარყოფს იმას, რომ ბუნებითი სამართალი, სახესხვაობას წარმოადგენს პოლიტიკური სამართლის. ხალხი ქმნის მცირედი მასშტაბის დეტალურ კანონებს, რომლებიც შესაძლოა ერთ კონკრეტულ საკითხზე მეტად წვრილმანდებოდეს, თუმცა ამ დეტალური კანონების გარდა, საჭიროა საერთო, ისეთი კანონის არსებობაც, რომელიც შესაბამისად თანაარსებობს ბუნებასთან. 

საერთო განმტკიცებულ კანონს ყველგან ერთნაირი ძალა აქვს, ხოლო ადამიანში არსებული ბუნებრივი კანონი სრულიად ცვალებადია. ამიტომ ჩნდება კითხვა: როგორ უნდა დაემორჩილოს ყოველი ინდივიდი ერთ საერთო კანონს და რამდენად სამართლიანია ასეთი მიდგომა? 

არისტოტელეს თქმით, სამართლიანობა დადგენილი ხელშეკრულებისა და სარგებლობის საფუძველზე, საზომს ემსგავსება. ლოგიკურია რომ რაიმე ძალიან უმნიშვნელოც, ერთი და იგივე ღირებულების ვერ იქნება ორი სხვადასხვა ინდივიდისათვის. ამოსავალ წერტილს, ამ პრობლემაში ის წარმოადგენს, რომ კანონი უნდა იყოს წარმოდგენილი ზოგადი ხასიათით და უნდა გამომდინარეობდეს საერთო საჭიროებებიდან, ანუ მორგებული უნდა იყოს კონკრეტულ დროსა და სივრცეს. 

არისტოტელე ამბობს, რომ სამართალსა და კანონს შორის ისეთივე მიმართებაა, როგორც რაიმე ზოგადსა და კერძოში. ის გულისხმობს, რომ მოქმედება მრავალი სახისა არსებობს, ხოლო კანონი ზოგადია და შემდეგ ერგება რაიმე დაწესებული შემდეგ მომხდარს. 

ერთმანეთისკან მკვეთრად გამიჯნავს უსამართლობის ცნებას და უშალოდ უსამართლობის ჩამდენს, ისევე როგორც სამართლიანობის ცნებასა და სამართლიან მოქმედებას. არისტოტელე იყენებს ისეთივე თეორიას, როგორიც არის - არ არსებობს დანაშაული ბრალის გარეშე. ვინაიდან ამბობს, რომ ჩადენამდე დანაშაულს არ აქვს ადგილი და მოქმედება მაშინ ხდება სამართლის საწინააღმდეგო, როდესაც ჩამდენს ბრალი მიუძღვის. საინტერესოა მისი მოსაზრება იმის შესახებ, თუ რა განსხვავებაა სამართლიანობის ცნებასა და სამართლიან ქმედებას შორის. 

პირველ რიგში, არისტოტელე მეტად აშკარა დაკვირვებას აკეთებს და აღნიშნავს, რომ ნებისმიერი აქტი, იქნება ეს სამართლიანი თუ უსამართლო მხოლოდ მაშინ შეიძლება იქნეს ჩადენილი, როდესაც სუბიექტი ნებაყოფლობით მოქმედებს. შესაბამისად, ასე გამიჯნავს, რომ უსამართლო ქმედება შესაძლოა ჩადენილი იყოს, მაგრამ თუ კი პირი თავისი ნებით არ მოქმედებდა, ამას შემთხვევით მოხდენილ უსამართლობას უწოდებს. რაც შეეხება უშალოდ უსამართლობას, მოიაზრებს რომ ამ შემთხვევაში პირს აუცილებლად გააზრებული უნდა ჰქონდეს მისი საქციელი და ნებაყოფლობით ახორიცელებდეს შესაბამისი შედეგის მისაღწევად. არანებაყოფლობით საქციელს არ განიხილავს, ვინაიდან პირს ცოდნა არ გააჩნია ამ საკითხზე და ვერც მოსალოდნელი შედეგი ექნებოდა დაშვებული.

როდესაც ადამიანი უსამართლობას ჩადის, მთლიანად ნებაყოფლობითია მისი ქმედება თუ არა? არისტოტელე სვამს მსგავს მრავალ კითხვას, თუმცა კონკრეტულ პასუხს სადავოდ ტოვებს, ვინაიდან სამართლიანობაცა და უსამართლობაც, ერთმანეთის მსგავსად, შესაძლებელია იყოს ნებაყოფლობითიცა და არანებაყოფლობითიც, სწორედ ამ დასკვნის გამო კი ძნელია გაიმიჯნოს ზემოთ მოხსენიებული ცნებები. 

ნიცა სირაძე

The world is guided by providence

09.04.2021

ბუნებითი სამართალი კოსმიურ წესრიგს ეფუძნება. თომას აკვინელი სამართალს განმარტავდა, როგორც საზოგადო სიკეთეს, რომელიც იმ წესრიგზეა დაფუძნებული, რომელიც ძალაუფლების მქონეთაგან ბრძანებით იქმნება. სწორედ წესრიგი და წინდახედულებაა ბუნებითი სამართლის ცენტრალური კონცეფციები, რომელთაც საბოლოოდ ადამიანი და მისი ქცევა ქმნის. ადამიანი ცვალებადია, შესაბამისად, მისი ქცევაც სიტუაციურად იქცევა, შეიძლება მაღალი რაციონალურობით გამოირჩეოდეს, ან პირიქით, პირველყოფილურ ინსტიქტებს ეფუძნებოდეს. კოსმიური წესრიგის პირობებში ადამიანის ქცევა მხოლოდ რაციონალურია, ეფუძნება მორალს და მიზნად საკუთარი, კერძო და მეორე მხრივ, საზოგადო სიკეთის მიღწევას ისახავს.

ადამიანის ქცევა, დამოკიდებულება გარშემომყოფთა თუ თავისი შინაგანი სამყაროს მიმართ განსაზღვრულია ერთი მხრივ, მორალით, მეორე მხრივ კი მორალურობით. ადამიანის მორალურობა დამოკიდებულია და უკავშირდება მის გარშემო არსებულ ობიექტებს და სუბიექტებს, მხოლოდ თავისი თავით არ ამოიწურება. ბრძანებას დაქვემდებარებულ წესრიგის პირობებში ადამიანები თანასწორები უნდა იყვნენ, რათა შესაძლებლობები თანაბრად გამოავლინონ. თანასწორობა სწორედ მხოლოდ მაშინ იარსებებს სოციუმში, თუ ადამიანი საკუთარ თავში ეგოცენტრულ სულს მოკლავს და საზოგადო წესრიგის პირობებში სხვათა დაზიანების გარეშე იცხოვრებს. ეს ყოველივე ყველა მოუწესრიგებელი საზოგადოებისთვის დამახასიათებელ ორაზროვნებას და ქაოსს გამორიცხავს, წარმოაჩენს კოსმიურ წესრიგს, როგორც ბუნებითი სამართლის ფუძესა და მთავარ სიკეთეს.

საპირისპიროდ, რომ წარმოვიდგინოთ სამყარო, სადაც არ არსებობს წესრიგი, არ არსებობს ზემდგომი, რომელიც გასცემს ბრძანებებს და განსაზღვრავს, რა არის სასარგებლო, ადამიანი იქცევა სურვილისამებრ და ეგოცენტრული დაპირისპირება დღის წესრიგის ნაწილია, აქ აღარ არსებობს არც მორალი, არც წესრიგი და საბოლოო ჯამში არც უსაფრთხო გარემო, რომელშიც ადამიანს შეუძლია, იცხოვროს. ასეთ სისტემაში ადამიანს ყველაფერი შეუძლია, განუზომელია მისი ძალაუფლება, რაც, თავის მხრივ, სახიფათოც კი ხდება კერძო თუ საზოგადო სიკეთისთვის. მიუხედავად იმ მიდგომისა და შეხედულებისა, რომ ყველა ადამიანს ნებისმიერ პირობებში აქვს თავისი სუბიექტური მორალურობა, სწორედ ეს საკუთარი პრინციპები, იდეები და საბოლოო ჯამში მორალი შეიძლება აღმოჩნდეს საზიანო საზოგადო კეთილდღეობისთვის. აქედან გამომდინარეობს ზუსტად წესრიგის საჭიროება, რომელსაც განსაზღვრავს ერთიანი, ყველასთვის საერთო მოწესრიგება და იდეა, დაფუძნებული ძლევამოსილის ბრძანებაზე.

ბუნებითი სამართალი, როგორც კონცეფცია და დიდ იდეოლოგიათა საწყისი მომავალში, თავისი ცენტრალური ცნებებითა და ბუნებით კარგია თუ ცუდი? ან საიდან გაჩნდა ის წესრიგი, რომელსაც იგი უნდა ემყარებოდეს? ეს კითხვები არსებითია მის შესაფასებლად. წესრიგი სამყაროსთვის, ან როგორც ძველი ბერძნები მას ეძახდნენ, კოსმოსისთვის, აუცილებელია. წესრიგიც ქაოსისგან გაჩნდა, მას გამოეყო, როგორც მრავლისმომცველ მატერიას, რადგან იგი მეტად სასარგებლო და ძლიერი იყო და რადგან სწორედ მას შეეძლო სამყაროში მთავარი კვანძების გახსნა. სხვა მხრივ, შეიძლება ქაოსი საერთოდ არც არსებობდეს და არც არასდროს არსებობდა, ნამდვილი ქაოსის არსებობა შეუძლებელია.

ბუნებითი სამართალი ეძებს და პოულობს კავშირს მორალურსა და ამორალურს შორის, რომელსაც ბრძანებას დამორჩილებული წესრიგი განსაზღვრავს. რადგან, თავის მხრივ, ბუნებითი სამართალი ადამიანური ბუნების კვლევასა და საწყისი ინსტიქტების ჩახშობას მიემართება, მისი ეს დატვირთვა ბუნებრივიც ხდება. სწორედ წესრიგი, ხელისუფალის, მაღლა მდგომის ბრძანება მიუთითებს ადამიანს, რა სურვილი თუ მიდრეკილება დათრგუნოს, რა მიიჩნიოს მორალურად და რა პირიქით, ამორალურად. ეს განგრძობითი ძიება ჭეშმარიტების ძიებასაც მიემართება თავისი შინაარსით.

მარიამ გეწაძე

რატომ გვსურს ვიცოდეთ?

09.04.2021

“Ბუნებით ყველა ადამიანი შემეცნებისაკენ ისწრაფვის.”

 

Არისტოტელე, მეტაფიზიკა



არისტოტელეს მეტაფიზიკის პირველი წინადადება ლოგიკური, თანამიმდევრული მსჯელობით დამტკიცებად დებულებაზე უფრო მეტად აქსიომას ჰგავს. Რა თქმა უნდა, ისევ და ისევ ადამიანის ცოდნისაკენ, ჭეშმარიტების შეცნობისაკენ ბუნებრივი მიდრეკილების გამო. თუმცა, მაინც, რატომ გვსურს ვიცოდეთ?

ადამიანურ მიდრეკილებებზე დაკვირვებისა და მათი გაანალიზების საშუალებით თომა აქვინელი ადგენს ადამიანის ოთხი ძირითად ღირებულებას, ადამიანურ სიკეთეებს. ადამიანებს აქვთ გარკვეული უნარ-ჩვევები და შესაძლებლობები, რომლებიც არსებითი, ცალსახად მნიშვნელოვანი ნაწილია მათი ადამიანობის და, ბუნებრივია, ამ შესაძლებლობებს ისინი ადამიანობისათვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ღირებულებების დაუფლებისა თუ შენარჩუნებისათვის იყენებენ. ასეთებია სიცოცხლე, შთამომავლობის დატოვება, სოციალიზაცია და, რა თქმა უნდა, შემეცნება.

Ზემოთ აღნიშნული ოთხ ძირითად სიკეთეში ვხვდებით არამხოლოდ ადამიანისათვის მნიშვნელოვან სიკეთეებს, არამედ - სხვა ცხოველებისათვისაც. Მაგალითად, სიცოცხლის სურვილი რვაფეხასაც ისევე აქვს, როგორც - ადამიანს. Შთამომავლობის დატოვებისაკენ ზარმაცაც ისევეა მიდრეკილი, როგორც - ადამიანი. Სოციალიზაციის სურვილი და სოციალური ჯგუფების შექმნისა და გაერთიანების უნარი ჩვენს უახლოეს ცოცხალ ნათესავს, შიმპანზესაც, ისევე აქვს, როგორც - ადამიანს. თუმცა, ამის საპირისპიროდ, არცერთ სხვა ცხოველს არ სურს, იცოდეს. ეს ბუნებრივიცაა, რადგან ადამიანი, სხვა ცხოველებისაგან განსხვავებით, ბუნებით რაციონალურად მოაზროვნე არსებაა და სწორედ ამის გამო არის, მიდრეკილი, რომ შეისწავლოს საკუთარი თავი და სამყარო, რომელშიც ცხოვრობს, ვითარდება და სხვა ძირითადი თუ ინდივიდუალური სიკეთეების მიღწევისათვის იბრძვის. 

Აქედან გამომდინარე, შესაძლოა ითქვას, რომ რაციონალური აზროვნების უნარი ადამიანური ბუნების მთავარი მახასიათებელია, რადგან, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ის საუკეთესოდ განსაზღვრავს ადამიანურ ბუნებას, ადამიანის ადამიანობას. ხოლო ცოდნა, ჭეშმარიტების შეცნობა, არის ის, რაც აზროვნების უნარს სჭირდება არსებობისა და ფუნქციონირებისათვის. Მისი მუდმივი მოთხოვნაა მიიღოს ინფორმაცია და გაანალიზოს. თუ მას ინფორმაცია არ გვაქვს, რომელის საშუალებითაც ვიყენებთ ჩვენს მთავარ უნარ-ჩვევას, რაციონალური აზროვნების უნარი გამოუსადეგარი ხდება, აზრი ეკარგება. Ჩვენს ადამიანობას ეკარგება აზრი. აქედან გამომდინარე, ცოდნა, ჭეშმარიტების ძიება უშუალოდ უკავშირდება ჰომო საპიენსის არსებობის იდეას. ის არამხოლოდ აუცილებელი და სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია მისი არსებობისათვის, არამედ მისი საუკეთესო გამოხატულებაა. 

Ბერძნების აზრით ადამიანური ცხოვრების რაციონალური ნაწილი იყო ადამიანის არსებობის საუკეთესო გამოხატვა. Შესაძლოა, ვიფიქროთ რომ ყოველდღიურ ცხოვრებაში ფიქრი, ცოდნა პრაქტიკული გამოყენებისათვის გვჭირდება, თუმცა, რეალურად, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ რაციონალური აზროვნება და, შესაბამისად,  ცოდნის მიღება და გაანალიზება ადამიანის ადამიანობის ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოვლინებაა. Ბუნების ქმნილებები თავისთავად მიისწრაფიან საკუთარი ბუნებრივი თვითმიზნისაკენ. 

არსებების ბუნებრივი მიზნები ძირითადად განვითარების ბოლო სტადიაზე იჩენენ თავს. თავდაპირველად ყველა არსება ნაკლებად იდეალური იბადება. Პროცესში ის იცვლება, ხდება მისი სრულქმნა და საბოლოოდ საკუთარ ბუნებრივად საუკეთესო ვერსიად უნდა იქცეს. ეს მოსაზრება არისტოტელეს ეკუთვნის. მან ეს ნატურალურ პროცესებზე დაკვირვებით დაადგინა. Წიწილა იქამდე იჩეკება კვერცხიდან, სანამ სიარულს, ფრენას და საკვების მოპოვებას ისწავლის. ის მისი არსებობისათვის საჭირო და აუცილებელ უნარ-ჩვევებს შემდგომში იძენს და სრულყოფს. 

Არისტოტელეს დაკვირვებით, ადამიანში სხეული უფრო მალე მწიფდება, ხოლო სულიერი, მოაზროვნე ნაწილი - მოგვიანებით. Რაც შეეხება სიბრძნეს “phornesis”, ისადამიანის ცხოვრების ბოლოს იჩენს თავს, თუ საერთოდ აღწევს ადამიანი განვითარების აღნიშნულ ეტაპამდე. ამ გაგებით, ის რაც იდეალურია, საკუთესო და საბოლოო მიზანია, არსების განვითარების ბოლოს არის მიღწევადი. Შესაბამისად, არისტოტელეს აზრით, აზროვნება, ცოდნის მიღება ჩვენი ბუნებრივი დანიშნულებაა და სიბრძნე, ჭეშმარიტების შეცნობა არის ადამიანის არსებობის საბოლოო მიზანი. Ამასთან, აღსანიშნავია, რომ არისტოტელე ცოდნას უქვემდებარებს მორალსაც კი. Მისი აზრით, ადამიანებმა უნდა მიაღწიონ მორალურ სრულყოფილებას ცოდნისთვის, რადგან სწორედ ცოდნის შეძენა არის მათი ბუნებრივი დანიშნულება.

ცოდნა ცოდნისთვის არის ადამიანური ბუნების ბუნებრივი მიზანი.

მარიამ ალასანია

სექსუალური ეთიკა - ბუნებითი სამართლის მიხედვით

09.04.2021

ბუნებითი სამართლის მიხედვით, რაღაც არის კარგი თუ ის თავის ფუნქციას ასრულებს. მაგალითად, სკამი არის კარგი, თუ მასზე კომფორტულად შესაძლებელია დაჯდომა, დანა - თუ კარგად ჭრის და ა.შ. აქედან გამომდინარე, იმის გასარკვევად, რა შემთხვევაში იქნება სექსუალური აქტი კარგი, საჭიროა იმის დადგენა თუ რა ფუნქციის შესრულებას ემსახურება ის.

თომა აკვინელი აყალიბებს რამდენიმე ძირითადი ქცევის წესს, რომლებიც ნებისმიერი ადამიანისთვის ნებისმიერ შემთხვევაში არის უმთავრესი და შეესაბამება ბუნებით სამართალს. მოცემულ წესთა შორის არის გამრავლება, როგორც სათნოების თვისების მქონე ადამიანის ძირითად ფუნქციათაგან ერთერთი. თომა აკვინელის მიხედვით, ქცევის მორალურ გამართლებას განაპირობებს არა მხოლოდ ის, თუ რასაც გარეგნულად ვაკეთებთ, არამედ შინაგანი განზრახვა, მოტივაცია ქმედების ჩასადენად. ასევე, თუ რაიმე ქმედება არის ბუნებრივი, ანუ თუ აგენტს ეხმარება თავისი ძირითადი ფუნქციის შესრულებაში, მაშინ ის არის მორალურად გამართლებული. შესაბამისად, ბუნებითი სამართლის თეორეტიკოსებისთვის სექსუალურ აქტს გააჩნია ერთადერთი ფუნქცია - გამრავლება.

აქედან გამომდინარე, სექსუალური აქტი არის კარგი თუ ის შეეთავსება გამრავლების ფუნქციას და ცუდი, თუ ის ამ შედეგის დადგომას შეუძლებელს ხდის. ბუნებითი სამართლის მიხედვით, არ აქვს მნიშვნელობა კულტურას თუ რელიგიას, რადგან ობიექტურად შესაძლებელია დადგინდეს სექსუალური აქტი მორალურად გამართლებულია თუ არა, სწორედ ამ კრიტერიუმის მიხედვით.

ყველა ქმედება, რომელიც ბუნებრივი შედეგის დადგომას არ იწვევს, არ არის მორალურად გაუმართლებელი. არსებობს უამრავი ქმედება, რომელიც ბუნებრივი ფუნქციის განხორციელებას არ ემსახურება, თუმცა ისინი შეუძლებელია მორალურად გაუმართლებლად ჩაითვალოს. მაგალითად, თუ ადამიანი ხშირად დადის ხელებზე ან საკვებს იღებს ინექციის სახით. ამ შემთხვევებში ხელები და პირი თავიანთი ფუნქციის შესრულებას არ ემსახურებიან, თუმცა ვერ ვიტყვით, რომ მოცემული ქმედებები მორალურად გაუმართლებელია. ბუნებითი სამართლის თეორეტიკოსების მიხედვით, მოცემულ შემთხვევებში მართალია, ხელები და პირი თავიანთ ფუნქციას არ ასრულებენ, თუმცა ეს ვერ ჩაითვლება ბუნებრივი შედეგის დადგომის ხელის შეშლად. თუ ადამიანი სამუდამოდ უარს იტყოდა საკუთარი ფუნქციის შესრულების შესაძლებლობის მქონე ფეხებისა და პირის გამოყენებაზე, მხოლოდ მაშინ ჩაითვლებოდა, რომ შედეგი ვერ დადგება, შესაბამისად, ამ ორგანოების ბუნებრივი ფუნქცია ვერ მიიღწა.

არსებობს მნიშვნელოვანი განსხვავება რაღაცის არასწორ გამოყენებასა და მის გამოუყენებლობას შორის. ბუნებითი სამართლის მიხედვით, თუ დანას ვიოლინოს ხემის ფუნქციის შესასრულებლად გამოვიყენებთ, ეს იქნება მისი ფუნქციის არასწორი შესრულება. მაგრამ თუ დანას უბრალოდ უჯრაში ჩავდებთ, მოცემული ქცევა არ იქნება ბუნებრივი შედეგის დადგომის წინააღმდეგ მიმართული. აქედან გამომდინარე, სექსუალური ქცევის განუხორციელებლობა ბუნებითი სამართლის თეორეტიკოსებისთვის მორალურად მისაღებია.

ბუნებითი სამართლის მიხედვით, აქტი მორალურად გაუმართლებელი იქნება მაშინ, როდესაც ქმედების მიზანი არის ის, რომ შედეგი არ დადგეს. თუმცა განსხვავებულია შემთხვევა, როდესაც არსებობს ცოდნა იმისა, რომ შედეგი არ დადგება, თუმცა ქმედებას მაინც ვახორციელებთ. ეს მორალურად გაუმართლებელი არ იქნება. აქედან გამომდინარე, სექსუალური აქტი ორსულ ქალთან, ბუნებრივი სამართლის მიხედვით, მორალურად გაუმართლებელი არ არის.
ასევე, ბუნებითი სამართალი არ ამტკიცებს, რომ ყველაფერი არაბუნებრივი არის არასწორი. ამ დებულებიდან გამომდინარე, შესაძლოა გვეთქვა, რომ ნებისმიერი წამლის გამოყენება დაუშვებელი იქნებოდა. შესაბამისად, სხვადასხვა სექსუალურად მასტიმულირებელი საშუალებების გამოყენება მორალურად გაუმართლებელი არ იქნება.

ბუნებითი სამართალი ნებისმიერ შემთხვევაში მორალურად გაუმართლებლად მიიჩნევს ჰომოსექსუალურ ქცევასა და კონტრაცეპტივების გამოყენებას, რადგან მოცემულ შემთხვევაში ადამიანები ახორციელებენ ქმედებას იმ განზრახვით, რომ მისი ბუნებრივი შედეგი არ დადგეს. ყველა სექსუალური აქტი, რომელთა შედეგიც არ არის რეპროდუქცია, მორალურად გაუმართლებლად არ ჩაითვლება. თუმცა იმგვარი სექსუალური ქცევა, რომელიც თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, შეუძლებელს ხდის ბუნებრივი შედეგის, რეპროდუქციის, დადგომას, იქნება მორალურად გაუმართლებელი.

თომა აკვინელის მიხედვით, რეპროდუქცია არის ბუნებრივი მოვლენა, ამიტომ ის არის მორალურად გამართლებული. აქედან გამომდინარე, ნებისმიერი სექსუალური კავშირი, რომელსაც არ გააჩნია რეპროდუქციის მიზნის მიღწევის პოტენციური შესაძლებლობა, არის მორალურად გაუმართლებელი. ბუნებითი სამართალი არ ამტკიცებს, რომ ყოველთვის ყველა სექსუალური აქტი ორსულობით უნდა დამთავრდეს (რადგან ხშირ შემთხვევაში ეს შეუძლებელია). თუმცა თუ თავიდანვე არ არსებობს პოტენციალი, რომ შედეგი რეპროდუქცია იქნება, მაშინ მოცემული ქმედება მორალურად გაუმართლებელი იქნება.

სალომე დიასამიძე

რითი განისაზღვრება ადამიანის ბედნიერება?

09.04.2021

დასაწყისისთვის განვსაზღვროთ, რომ ბედნიერებასთან მიმართებით გვაქვს სამი ძირითადი თეორია: ჰედონისტური, სურვილის და ობიექტური სიის თეორია. თავის მხრივ, ეს სამი თეორია შეგვიძლია გავაერთინოთ ორ ჯგუფში: ბედნიერების ობიექტური გაგება და ბედნიერების სუბიექტური გაგება. 

ჰედონისტური და სურვილის თეორია განამტკიცებს ბედნიერების სუბიექტურ გაგებას, რადგან ორივე თეორია ეფუძნება ბედნიერების, როგორც ინდივიდის სუბიექტური დამოკიდებულების კონცეფციას. კერძოდ, ჰედონისტური თეორია ბედნიერებას უკავშირებს სიამოვნების განცდას, ბედნიერი ცხოვრება კი ამ თეორიის ფარგლებში გულისხმობს სიამოვნების მაქსიმალიზებას, ხოლო ტკივილის შემცირებას. სურვილის თეორიის თანახმად კი ბედნიერება განისაზღვრება ადამიანის სურვილების დაკმაყოფილებით -  ადამიანი ბედნიერია, თუ ის იღებს იმას, რაც მას უნდა. 

მათგან განსხვავებით გვაქვს ობიექტური სიის თეორია, რომელიც უკავშირებს ბედნიერებას ობიექტურად ღირებულ სიკეთეებს. კერძოდ, ამ თეორიის თანახმად,  გარკვეული ფაქტორები გვანიჭებენ სარგებელს და უზრუნველყოფენ ჩვენს კეთილდღეობას, იმისაგან დამოუკიდებლად, თუ რა დამოკიდებულება გვაქვს მათ მიმართ ჩვენ. ბედნიერებას მოიცავს ადამიანის ცხოვრება, რომელიც მიაღწევს ამ ღირებულ სიკეთეებს, როგორიცაა, მაგალითად, წარმატებული კარიერა, მეგობრები, ჯანმრთელობა, სიმდიდრე, განათლება, ოჯახი თუ სხვა. 

არისტოტელეს მსჯელობაში ჩვენ ვხვდებით ბედნიერებას ობიექტური გაგებით. მაგალითად, ადამიანი შეიძლება მთელი დღეები სახლში იჯდეს, ტელევიზორს უყურებდეს და არაფერი აკეთოს. მას შეიძლება ეს უნდოდეს, მოსწონდეს კიდეც ასე ცხოვრება, მაგრამ ბედნიერების ობიექტური გაგებით და მათ შორის არისტოტელეს მსჯელობით, ეს არ ჩაითვლება ბედნიერ ცხოვრებად. ახლა კი უფრო დეტალურად განვიხილოთ არისტოტელეს მსჯელობა ბედნიერებასთან დაკავშირებით.

პირველ რიგში, რა არის სიკეთე? არისტოტელეს თანახმად, ამის განსაზღვრა საკმაოდ მარტივია. მაგალითად, სიკეთეს წარმოადგენს მეგობრები, სიამოვნების განცდა, ჯანმრთელობა, მაგრამ პრობლემას ვაწყდებით მაშინ, როდესაც ვცდილობთ განვსაზღვროთ მათგან რომელიმე თუ არის უფრო სასურველი, ვიდრე მეორე. არისტოტელე ეძებს უმაღლეს სიკეთეს - მიაჩნია, რომ უმაღლესი სიკეთე ჩვენთვის სასურველია მხოლოდ მისივე არსის გამო, არ არის სასურველი სხვა სიკეთის მიღწევისათვის, არამედ პირიქით,  ყველა სხვა სიკეთე სასურველია ჩვენთვის სწორედ უმაღლესი სიკეთის მიღწევისათვის. 

არისტოტელეს თანახმად, ევდაიმონია არის სწორედ ასეთი სიკეთე. ევდაიმონიას ზუსტი და ერთხმად შეთანხმებული თარგმანი არ გვაქვს, თუმცა დაახლოებით შეგვიძლია ვთარგმნოთ, როგორც ბედნიერება თუ თვითრეალიზაცია. არავინ არ ცდილობს, რომ იყოს ბედნიერი სხვა სიკეთეების მისაღწევად, არამედ ბედნიერება არის უმაღლესი სიკეთე და ყველა სხვა სიკეთე, როგორიც არის, მაგალითად, ჯანმრთელობა, სიმდიდრე, ოჯახი თუ სხვა, წარმოადგენენ მიზნის მიღწევის საშუალებას. მაგალითად, სიმდიდრე ადამიანს ვერ გააბედნიერებს სრულად, რადგან სიმდიდრე არის სხვა სახის ბედნიერების მიღწევის საშუალება, მას არ გააჩნია უმაღლესი ღირებულება მაშინ, როდესაც ევდაიმონია არის უმაღლესი ღირებულების მქონე სიკეთე. მეორადი სიკეთეები არის სასურველი მხოლოდ იმიტომ, რომ ისინი ხელს უწყობენ ბედნიერებას, მაგრამ არა იმიტომ, რომ ისინი არიან თავისი არსით ბედნიერება. 

მაგრამ მაშინ, რა წარმოადგენს თავისი არსით ბედნიერებას? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად უნდა დავსვათ საპასუხო კითხვა - რა არის ადამიანის დანიშნულება?  ყველაფერს აქვს თანდაყოლილი დანიშნულება და  ყველაფრის სრულყოფილება განისაზღვრება თავიანთი დანიშნულების სრულყოფაში. მაგალითად, ტელევიზორს აქვს თანდაყოლილი დანიშნულება, რომ ტელევიზორის მესაკუთრემ მისი მეშვეობით უყუროს სასურველ პროგრამებს. სრულყოფილი ტელევიზორი უზრუნველყოფს მესაკუთრეს სასურველი პროგრამებით ტექნიკური შეფერხებების გარეშე. შესაძლებელია ყველაფერი გამოყენებული იყოს სხვა დანიშნულებისთვის, ვიდრე მისი თანდაყოლილი დანიშნულებაა. მაგალითად, ტელევიზორი მესაკუთრემ შეიძლება გამოიყენოს როგორც მყარი ზედაპირი გარკვეული ნივთების დასადებად. თუმცა, როდესაც ვსაუბრობთ ბედნიერებაზე, როგორც უმაღლეს სიკეთეზე, ჩვენ უნდა ვკონცენტრირდეთ თანდაყოლილ დანიშნულებებზე. 

ყველა არსებას აქვს თანდაყოლილი დანიშნულება. არსება აღწევს ბედნიერებას, თუ ის ასრულებს საკუთარ თანდაყოლილ დანიშნულებას. რადგან ყველა არსებას აქვს დანიშნულება, გამოდის, რომ ყველა არსებას აქვს შესაძლებლობა, მიაღწიოს ბედნიერებას. ამასთან, რადგან ყველაფერს აქვს თანდაყოლილი დანიშნულება, მსგავსად, თანდაყოლილი დანიშნულება უნდა ჰქონდეთ ადამიანებსაც. ადამიანის თანდაყოლილი დანიშნულება უნდა იყოს დაკავშირებული მახასიათებელთან, რომელიც სპეციფიკურად ადამიანებში გვხვდება. ადამიანთა ბედნიერება უნდა უკავშირდებოდეს ადამიანად ყოფნას, ხოლო რაც გამოარჩევს ადამიანებს სხვა არსებებისაგან არის რაციონალურობა. ამდენად, ადამიანები ევდაიმონიას ვაღწევთ არა ფიზიკური თუ სხვა სახის მახასიათებლებით, არამედ რაციონალური და კოგნიტური ელემენტებით.

იმისათვის, რომ თანდაყოლილი დანიშნულება მიღწეულად ჩავთვლოთ, უნდა მოხდეს ამ დანიშნულების სრულყოფა, როგორც ეს ტელევიზორის მაგალითში განვსაზღვრეთ. ეს მსჯელობა რომ მივმართოთ ადამიანებთან მიმართ, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ადამიანის თანდაყოლილი დანიშნულების ანუ რაციონალურობის რეალიზება ხდება ღირსების მეშვეობით. ოღონდ, ბედნიერება არ უტოლდება ღირსებას, არამედ ბედნიერება განისაზღვრება ღირსეული ქმედებებით. ჩვენ ვფიქრობთ ბედნიერებაზე უფრო როგორც ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზე, როდესაც ზოგადად გვაქვს შინაგანი თუ გარეგანი პოზიტიური დამოკიდებულება. თუმცა, როდესაც ვსაუბრობთ ევდაიმონიაზე, ევდაიმონია არ არის მდგომარეობა, არამედ გულისხმობს აქტიურ მოქმედებას, კერძოდ, გულისხმობს მთელი ცხოვრების განმავლობაში ღირსეული ქმედებების განხორციელებას, რომელიც შესაბამისობაშია ადამიანის რაციონალურობასთან.

ამასთან, არისტოტელე ევდაიმონიის მისაღწევად განსაზღვრავს დამატებით ფაქტორებს. კერძოდ, იმისათვის, რომ ადამიანი ბედნიერი იყოს, საკმარისი არ არის რაციონალურობასთან შესაბამისობაში მყოფი ღირსეული ქმედებები. ასეთი ქმედებები ცალსახად საჭიროა, მაგრამ არ არის საკმარისი. ევდაიმონიის მისაღწევად დამატებით ადამიანი უნდა ფლობდეს სხვა სიკეთეებსაც, როგორიც არის მაგალითად, კარგი მეგობრები, სიმდიდრე, ჯანმრთელობა თუ ოჯახი. ამდენად, ღირსეული ქმედებების მიუხედავად, ადამიანის ბედნიერება განადგურების პირასაა, თუ მას აკლია კონკრეტული სიკეთეები,  თუ მაგალითად, დაეღუპა შვილი ან მეგობარი. მაგრამ რატომ? თუ ვამბობთ, რომ ევდაიმონია არის უმაღლესი სიკეთე და ყველა სხვა სიკეთე მასთან მიმართებით არის მეორეხარისხოვანი, მაშინ რატომ უნდა იყოს ევდაიმონიის მიღწევა ამ სიკეთეებზე დამოკიდებული? შეიძლება ისინი ხელს უწყობდნენ, რომ მაგალითად, ადამიანი უფრო ბედნიერი იყოს, მაგრამ ცალსახად, რატომ უნდა განაპირობდნენ ამ ბედნიერების არსებობას?  რატომ უნდა ახდენდეს ადამიანის ბედნიერებაზე გავლენას ასეთი სიკეთეების ნაკლებობა? 

ამდენად, ევდაიმონია, როგორც უმაღლესი ღირებულება, მოითხოვს ადამიანებისაგან არა მხოლოდ თავისი დანიშნულების შესრულებას ანუ რაციონალურობასთან შესაბამისობაში მყოფ ღირსეულ ქმედებას, არამედ გარკვეულწილად იღბალსაც. ჩვენი იღბალი განაპირობებს, თუ რამდენად შეგვიძლია შევასრულოთ ჩვენი დანიშნულება და ამდენად მივაღწიოთ ევდაიმონიას.

ამის საპასუხოდ არისტოტელეს თანახმად, ღირსეული ქმედება იქნება შემცირებული ან დეფექტური, თუ ადამიანს აკლია სხვა სიკეთეები. მაგალითად, ადამიანი, რომელსაც არ ყავს მეგობრები, რომელიც არ არის ჯანმრთელი, არ ექნება შესაძლებლობა, რომ ჩაიდინოს ისეთივე ღირსეული ქმედებები მთელი ცხოვრების განმავლობაში, როგორიც მაგალითად შეუძლია ამ სიკეეთების მფლობელ ადამიანს. თუმცა, რამდენად შეგვიძლია გავამართლოთ ამ არგუმენტით ამ დატებითი ფაქტორების არსებობის აუცილებლობა? შეიძლება ის კითხვაც კი გაჩნდეს, რომ თუ ევდაიმონია არის ადამიანის მიზანი  და თუ ადამიანის ღირსეული ქმედება ამ მიზნის მიღწევაში არ გვეხმარება, მაშინ რატომ უნდა მოიქცეს ღირსეულად ადამიანი, რომელსაც მაგალითად სხვა სიკეთეები დაკარგული აქვს? 

 

გვერდები

ბლოგის ავტორები